De sleutel tot succes

Toegankelijk hoger onderwijs
De route voor, door en na de poort

Bevindingen van het onderzoeksprogramma.
Het verhaal

Op papier is het hoger onderwijs in Nederland voor iedereen toegankelijk.

We vinden het in Nederland belangrijk dat iedereen die gekwalificeerd en gemotiveerd is om te studeren in het hbo of op de universiteit kan instromen en er een diploma kan halen.

Maar in de praktijk zien we in het hbo en op de universiteit verschillen in de instroom en uitstroom tussen groepen leerlingen en studenten.

Zo nemen jongeren met een migratie-achtergrond, jongeren die de eersten in hun familie zijn die gaan studeren en jongeren met een functiebeperking minder vaak deel aan bepaalde opleiding, of zij vallen vaker uit. Ook zien we dat jongeren die via een indirecte route het hoger onderwijs bereiken, bijvoorbeeld via het mbo, meer moeite hebben om hun weg te vinden in het hoger onderwijs.

Hoe kan dat, als hun kansen om succesvol te studeren in het hoger onderwijs op papier gelijk zijn?

Wanneer we door de bril van jongeren zelf kijken naar de toegankelijkheid van het hoger onderwijs, kunnen we scherper zien welke obstakels bepaalde groepen studenten op hun weg naar en door het hoger onderwijs ervaren. Dat kunnen expliciete, maar ook impliciete obstakels zijn: bijvoorbeeld obstakels die niemand doelbewust opwerpt, maar die de toegankelijkheid van het hoger onderwijs in de praktijk voor sommige studenten toch belemmeren.

Welke kansen en obstakels ervaren verschillende studenten op hun weg naar en door het hoger onderwijs?

Waarover struikelen sommige studenten en wie of wat geeft hen juist een zetje in de rug? De ervaringen van studenten die de weg naar en door het hoger onderwijs doorlopen, helpen ons om beter te begrijpen wat ervoor nodig is om de toegankelijkheid van het hoger onderwijs te verbeteren.

Om dat te weten te komen, moeten we het verloop van schoolloopbanen voor, door én na de poort van het hoger onderwijs zoveel mogelijk in samenhang bekijken.

De kansen van jongeren om het hoger onderwijs succesvol te doorlopen, worden deels al voor de poorten van het hoger onderwijs bepaald. In het Nederlandse onderwijsstelsel worden leerlingen al op jonge leeftijd op een bepaalde route geplaatst, waarna zij tal van directe en indirecte routes kunnen doorlopen om uiteindelijk aan de poorten van het hbo of de universiteit aan te kloppen. En wat er in het hoger onderwijs zelf gebeurt, is van invloed op de keuzes en kansen van jongeren om in te stromen in het hoger onderwijs. In ons onderzoeksprogramma identificeren we sleutelmomenten en sleutelpersonen die jongeren aan- én ontmoedigen op weg naar en door het hoger onderwijs. Waar zitten mogelijke aangrijpingspunten om de toegankelijkheid van het hoger onderwijs te verbeteren?
Lees hier meer over ons onderzoeksprogramma, onze bevindingen en aanbevelingen
De diepte in

Loop je mee?
De route voor, door en na de poort

Doorloop samen met leerlingen en studenten de route naar en door het hoger onderwijs. Welke hobbels ervaren zij en wat helpt hen juist op weg?

Kijk mee door de ogen van leerlingen en studenten en luister naar hun ervaringen. (alle citaten zijn afkomstig van respondenten uit ons onderzoeksprogramma)

Wat zijn de valkuilen en kansen voor de poort?

Leerlingen vinden dat ze in het Nederlandse onderwijsstelsel ruimte hebben om zelf te kiezen welke route ze volgen.

Je hebt veel keuzevrijheid, niemand dwingt je.
leerling in vmbo-t, 2e leerjaar

Maar ze ervaren tegelijkertijd al op jonge leeftijd druk om een route te volgen die direct leidt naar het hoger onderwijs, met name vanuit hun ouders.

Dan gaan ze tegen je schreeuwen: je móét naar de havo. Jij gaat dat doen. [tikt streng op tafel] Jij gaat leren tot je het hebt.
leerling groep 8

Leerlingen zijn zich al jong bewust van de hiërarchische indeling van de verschillende routes die ze kunnen doorlopen in het voortgezet onderwijs…

Het mbo is laag, hbo is hoger
leerling groep 8

… en ná het voortgezet onderwijs.

Het mbo wordt gezien als het slechtste niveau.
leerling 4-vwo

Leerlingen vinden zelf ook dat de routes die direct voorbereiden op het hoger onderwijs een beter perspectief bieden.

Je hebt gewoon meer mogelijkheden als je dat pad volgt.
leerling 4-vwo

En wie eenmaal in zo’n route zit, heeft de toekomst binnen handbereik.

Wij zitten op het gymnasium, dus je hebt, zeg maar, wel bereikt wat je kunt bereiken.
leerling, 2-vwo

Wie toch vanuit het vmbo naar het hoger onderwijs wil, zal hard moeten werken, zeggen leerlingen. Maar het kán wel.

Het kan. Als je later echt graag iets wil doen waarvoor je havo nodig hebt, dan kun je een extra jaar havo doen
leerling 2-vmbo-t

Het lijkt er echter soms op dat het vooral de ouders zijn die dat graag willen.

Mijn ouders willen per se dat ik havo ga doen, maar ik wil dat dus niet. Ik wil gewoon liever naar het ROC en dan daarna opbouwen.
leerling 4-vmbo-t

Terwijl de leerlingen zelf vinden dat het toch meer iets is wat echt vanuit jezelf moet komen, dan vanuit je ouders.

Het moet eigenlijk meer van jezelf komen, dat je het echt wilt.
leerlingen 2-vmbo-t

Maar zonder steun van hun ouders lukt het niet om het hoger onderwijs te bereiken, denken leerlingen.

Ik denk vooral dat de support van je ouders heel erg belangrijk is.
leerling, 2-vwo

En voor leerlingen die die steun niet hebben, is het lastiger om het hoger onderwijs te bereiken, denken ze.

Als je ouders uit het buitenland komen, of heel weinig geld hebben, terwijl andere ouders heel veel geld hebben. Daar zit een heel groot verschil. Het ene kind heeft meer kans om bepaalde obstakels tegen te komen dan een ander.
leerling, 2-vwo

Maar de steun van ouders moet niet doorslaan in het afwijzen van andere opties dan het hoger onderwijs.

Ik heb vmbo-t, maar mijn moeder wil dat ik havo ga doen en dan gaat ze wel een beetje pushen. Dan voel ik me een beetje aangevallen.
leerling, 2-vmbo-t

En leerlingen voelen bij hun ouders ook niet altijd de ruimte om andere keuzes te maken.

Mijn ouders zouden echt niet blij zijn als ik zou zeggen: pap, mam, ik ga dit niet meer doen, ik ga naar de havo’
leerling 2-vwo

Wie eenmaal in het mbo zit, kan de keuze maken om door te studeren in het hbo. Soms ontstaat die keuze gaandeweg.

Aan het begin van het mbo had ik daar nog niet zo’n idee van, omdat ik dacht dat ik deze opleiding heel leuk zou vinden. Maar ik denk na een jaar, misschien anderhalf jaar, dat ik wel zoiets had van: nee, dit is het niet.
student, mbo-4

Van mbo naar hbo

Voor sommigen is de route van het mbo naar het hbo een prettig alternatief, al duurt het dan misschien wat langer.

Je hoeft niet te rennen, je kan ook het rustige pad bewandelen.
student, mbo-4

Anderen voelen frustratie dat ze werden onderschat en kunnen niet wachten om op het hbo te laten zien wat ze in hun mars hebben.

Er werd altijd tegen mij gezegd dat ik mbo niveau 4 niet aankon. Dat is een belangrijke motivatie om te laten zien dat mijn problemen niets te maken hebben met mijn intelligentie.
student, mbo-4

Mbo-studenten ervaren dat ze vanuit de opleiding niet altijd de ondersteuning krijgen om zich voor te bereiden op het hbo.

Bij ons heeft het ROC ook een Toptraject voor mensen die meer uitdaging nodig hebben. Alleen, je merkt toch in de praktijk dat het bij heel veel opleidingen teveel moeite is voor de docenten en dat ze het eigenlijk uitstellen tot het niet meer kan..
student, mbo-4

Terwijl ze die voorbereiding wel nodig hebben, vinden ze.

Op het hbo moet je nog meer zelfstandig werken en zo. Denk ik dan. Ik weet het eigenlijk niet.
student, mbo-3

Het volgen van een voorbereidend traject op het hbo maakt de overstap een stuk makkelijker.

Ik vond het perfect om al te weten hoe alles werkt voordat ik begon aan mijn opleiding. Ik wist wat ik kon verwachten en dat vond ik superfijn
student, hbo-1

Een doorstroomprogramma kan er ook juist in resulteren dat studenten besluiten om toch niet door te stromen naar het hbo.

Ik neem deel aan het keuzedeel Voorbereiding hbo omdat ik in eerste instantie door wilde naar het hbo. Maar ik ben erachter gekomen dat ik het niet ga doen
student, mbo-4

Wat zijn de valkuilen en kansen binnen de poort?

Wie de stap naar een opleiding in het hoger onderwijs wil zetten, heeft vertrouwen nodig.

Docenten spelen een belangrijke rol in het aanmoedigen van studenten om de stap te zetten om zich aan te melden voor een opleiding of programma.
Het was één van mijn docenten die zei: zou het niet iets voor jou kunnen zijn? Ik denk dat jij er wel geschikt voor bent.
eerstegeneratiestudent, hbo-honoursprogramma

Soms lijkt dat vertrouwen te ontbreken, in de onderwijsomgeving…

Ik moest bewijzen dat ik slim genoeg was om ondanks mijn functiebeperking de studie te mogen doen.
hbo-student met een functiebeperking

… of juist bij de student zelf.

Iedereen lijkt slimmer dan jij, omdat zij al zoveel weten, vooral over hoe de universiteit werkt.
eerstegeneratie-student, wo-honoursprogramma

Steun vanuit de thuisomgeving is dan extra belangrijk.

Mijn zus ging met mij mee en dat was een van de weinige momenten dat ik me echt herinner in mijn schoolcarrière dat er iemand was die voor mij opkwam.
wo-student

Studenten die extra ondersteuning nodig hebben, moeten veel op eigen houtje uitvinden en regelen voordat ze aan hun opleiding kunnen beginnen.

Ik heb voorzieningen nodig, dus ik zoek het uit. Maar het is echt bijna een baan en een extra werklast erbij om dit uit te zoeken en aan te vragen.
student met een functiebeperking

Wat zijn de valkuilen en kansen na de poort?

Soms vallen de aanvankelijke twijfels van studenten of ze wel thuishoren op een bepaalde opleiding weg als ze eenmaal zijn begonnen.

Honours is van: je bent hier omdat jij meer wilt, meer kunt, dat je gemotiveerd bent en nieuwsgierig. Dan maakt het niet uit waar je vandaan komt.
eerstegeneratie-student, hbo-honoursprogramma

Sommige studenten ervaren dat het juist anderen zijn die blijven twijfelen of ze wel thuishoren in het hoger onderwijs.

De docent zei tegen mij: als het zoveel moeite kost om te studeren, dan moet je je afvragen of dit wel de juiste plek is.
student met een functiebeperking

Maar wie eenmaal de weg heeft gevonden in het hoger onderwijs, laat zich niet gauw meer ontmoedigen.

blij dat ik de stap heb gezet / trots, ik ben hier, het gaat goed
xxx

De ervaringen van leerlingen en studenten vertellen ons dat er nog veel is wat we kunnen doen om de toegankelijkheid van het hoger onderwijs te verbeteren, voor, door en na de poort.

In ons onderzoeksprogramma hebben we verschillende aangrijpingspunten voor verbetering geïdentificeerd. Lees [hier] meer over onze bevindingen en de bijbehorende aanbevelingen.
Over het onderzoek

Lees meer bij de deelprojecten

Leerlingen over de weg naar het hoger onderwijs

Benthe van Wanrooij & Louise Elffers (Universiteit van Amsterdam)
Hoofdboodschap
De ervaringen en percepties van leerlingen en studenten moeten centraal staan om de toegankelijkheid van het hoger onderwijs te kunnen vergroten. Daarbij is het van belang om niet alleen naar de overstap te kijken van het voortgezet onderwijs naar het hog

Ervaringen met indirecte routes naar het hoger onderwijs

Sanne van Herpen & Marieke Meeuwisse (Erasmus Universiteit Rotterdam)
Hoofdboodschap
Biedt meer ruimte voor alternatieve routes naar het hoger onderwijs

Honoursprogramma’s in het hbo

Elanor Kamans & Annegien Langeloo (Hanzehogeschool Groningen)
Hoofdboodschap
Keuze honours: We zien dat eerste-generatiestudenten die niet kiezen voor een honoursprogramma dat doen omdat ze minder vertrouwen hebben in hun eigen kunnen Bij eerste-generatiestudenten die wel voor honours hebben gekozen zien we dat externe bevestiging van hun kunnen door docenten of succeservaringen belangrijk was In honours: De honourscommunity lijkt ook voor eerstegeneratiestudenten een safe space te zijn waar ze gelijkgestemden ontmoeten en waar ze zich op hun plek voelen. We zien wel dat eerstegeneratiestudenten afstand ervaren tussen hun identiteiten thuis en in honours en dat dit op langere termijn vertrouwen in eigen kunnen en sense of belonging kan ondermijnen.

Honoursprogramma’s in het wo

Neha Basnet, Anouk Wouters & Rashmi Kusurkar (AUMC-VUmc)
Hoofdboodschap
Universitaire honoursstudenten hebben goede motivatie voor honoursprogramma’s, maar ondersteuning, informatievoorziening en werving kan verbeterd worden om dergelijk onderwijs aantrekkelijker en bereikbaarder te maken voor niet-traditionele studenten.

Studenten met een ondersteuningsbehoefte

Lotte Scheeren, Marit Schreurs & Minne Bakker (ECIO)
Hoofdboodschap
In het huidige onderwijssysteem wordt in de overstap naar en door het hoger onderwijs inclusiviteit en toegankelijkheid onvoldoende gewaarborgd, waardoor studenten met een functiebeperking nog veel obstakels tegenkomen gedurende hun studieloopbaan.

Doorstroomprogramma’s vmbo-mbo-hbo

Rilana Prenger (Hogeschool Saxion) & Michiel Duesman (Toptraject)
Hoofdboodschap
De stap van theorie naar praktijk is niet vanzelfsprekend en heeft tijd nodig: een goede, solide samenwerkingsstructuur is daarvoor cruciaal.

Loopbaanbegeleiding van iedereen

Daphne Wiersema, Mieke van Diepen & Japke Ebbinge (HvA)
Hoofdboodschap
Voordat je over kan gaan tot concrete loopbaaninterventies richting leerlingen en de professionalisering van docenten hiervoor, is het nodig om eerst stappen te zetten in visievorming, draagvlak, en de bewustwording van ieders eigen rol binnen loopbaanbegeleiding. Betrokkenen dienen hier veel tijd en energie voor in te plannen, voordat ze overgaan tot vervolgstappen. Vanuit gezamenlijkheid en bewustwording kan succesvol verder gebouwd worden aan het vormgeven van de loopbaangerichte leeromgeving waarin meer kansen voor loopbaanbegeleiding aan leerlingen en studenten worden benut.
arrow-down-circlearrow-right-circle